Niektóre kłopoty rozwijają się stopniowo i przez długi czas mogą pozostawać niezauważone przez osobę, której dotyczą, oraz jej otoczenie. Początkowo określone zachowanie może pojawiać się wyłącznie w wybranych sytuacjach, przykładowo podczas spotkań towarzyskich, w czasie stresu albo jako sposób na oderwanie się od codziennych zadań. Z czasem może natomiast zacząć zajmować więcej sugestie i wpływać na rytm dnia.
Uzależnienia nie dotyczą wyłącznie jednej konkretnej substancji czy aktywności. Mogą mieć różnorodne podłoże i przebieg, dlatego przy ocenie kłopotu znaczenie ma nie tylko i wyłącznie to, jak na prawdę bardzo często dane zachowanie występuje, lecz też jakie miejsce zajmuje w życiu. Ważnym sygnałem bywa sytuacja, w której osoba podejmuje próby ograniczenia zachowania, niemniej jednak prędzej czy później wraca do wcześniejszego schematu. Warto także zwrócić uwagę na sytuacje, gdy określona czynność zaczyna być traktowana jako priorytetowy sposób radzenia sobie ze zdenerwowaniem, napięciem, samotnością albo innymi trudnymi stanami emocjonalnymi.
W praktyce walka z uzależnieniem często wiąże się z obowiązkiem zmiany kilku elementów normalnego funkcjonowania jednocześnie. Samo unikanie określonej substancji albo zachowania nie zawsze rozwiązuje wszystkie trudności, szczególnie jeśli uprzednio pełniło ono konkretną funkcję. Jeśli na przykład służyło rozładowywaniu napięcia po konflikcie lub pozwalało na tymczasowe odcięcie się od problemów, podobne sytuacje mogą nadal wywoływać silną potrzebę powrotu do dawnego sposobu działania. Dlatego istotne jest obserwowanie własnych reakcji i zauważanie powtarzających się okoliczności. Pomocne może być zwracanie uwagi na porę dnia, miejsce, osoby dzisiejsze w danej sytuacji oraz emocje pojawiające się przed impulsem. Nie znaczy to, że samo rozpoznanie takich zależności wystarczy do rozwiązania problemu. Daje możliwość natomiast dokładniej określić momenty, w których utrzymanie zmiany staje się w szczególności skomplikowane. W współzależności od rodzaju uzależnienia potrzebne mogą być też różne formy fachowej pomocy, ponieważ inne zagrożenia i ograniczenia występują przy poszczególnych substancjach oraz zachowaniach.
Zastanawiając się nad tym, jak pokonać uzależnienie, powinno się brać pod uwagę również wcześniejsze doświadczenia. Próba, która zakończyła się powrotem do dawnego schematu, może dostarczyć informacji o tym, czego zabrakło albo jakie okoliczności okazały się zbyt trudne. W pewnych przypadkach problemem jest brak przygotowania na sytuacje stresowe, innym razem zbyt szybkie wprowadzanie wielu przekształceń naraz. Znaczenie mogą posiadać też relacje z osobami, z którymi wcześniej związane było określone zachowanie. W takich warunkach konieczne może być uwarunkowanie nowych zasad kontaktu lub ograniczenie sytuacji, które sprzyjają powrotowi do nałogu. Nie zawsze jest to łatwe, szczególnie gdy uzależnienie przez długi okres czasu było częścią życia towarzyskiego albo rodzinnego. Warto również pamiętać, że nie każda trudność po zmianie oznacza to samo. W przypadku niektórych substancji nagłe odstawienie może powodować objawy wymagające oceny medycznej, dlatego sposób ograniczania ich przyjmowania nie powinien być ustalany jedynie na podstawie cudzych doświadczeń.
Zmiana dotychczasowego schematu może wpływać też na osoby pozostające w najbliższym otoczeniu. Bliscy na prawdę często przez długi czas starają się pomagać, kontrolować sytuację lub łagodzić konsekwencje zachowania, co nie za każdym razem prowadzi do oczekiwanej zmiany. W pewnych sytuacjach potrzebne jest przede wszystkim jasne określenie własnych granic i rozdzielenie odpowiedzialności za decyzje poszczególnych osób. Osoba zmagająca się z kłopotem może potrzebować czasu na rozpoznanie własnych mechanizmów działania, a rodzina albo partner też może mieć własne trudności związane z całą sytuacją. W miarę trwania procesu ukazują się pytania dotyczące organizacji dnia, pracy, odpoczynku, kontaktów społecznych i możliwości spędzania wolnego czasu. Te obszary nie są dodatkiem pozbawionym znaczenia, ponieważ wcześniejszy nałóg mógł zajmować w nich dużą przestrzeń. Jeżeli już zostaje ona nagle pusta, mogą pojawić się nuda, napięcie lub poczucie dezorganizacji. Z tego względu obserwowanie codziennych przekształceń i ich konsekwencji jest ważną częścią rozumienia tego, jak uzależnienie wpływa na funkcjonowanie człowieka.
Sprawdź: Terapia odwykowa.
